Alles gebeurde tijdens een gewone familielunch,
ongeveer twee maanden voor het jubileum van
Vadim.
Zhanna stootte per ongeluk een sauskom aan en
een dikke rode bietensaus spatte op het lichte
tafelkleed. Als eerste greep ze een servet en
begon ze de vlek weg te deppen.
— Olechka, wie zet er nu in godsnaam een bietensalade aan de rand van de tafel? Bij jou gaat ook altijd alles mis!
Het vlekje was heel klein, maar Zhanna wreef het alleen maar harder over de stof uit. Daarna, alsof er niets aan de hand was, draaide ze zich om naar haar broer en ging ze verder met vertellen over een of andere tentoonstelling.
Vadim luisterde met belangstelling naar haar, terwijl ik het tafelkleed eraf haalde en naar de badkamer bracht.
Roodachtig water stroomde door de wastafel. De doorenkte stof werd zwaar in mijn handen, en vanuit de kamer klonk het vrolijke geluid van Zhanna’s gelach.
Vroeger zou ik zeker zijn teruggekomen met een schoon tafelkleed, een nieuw gerecht hebben gebracht en hebben gedaan alsof er niets onaems was gebeurd.
Maar op die dag hing ik de stof gewoon over de badkuip, ging ik op een lage kruk zitten en stond ik stil.
Terwijl ik luisterde naar de opgewekte stem van mijn schoonzus die door de gang galmde, besefte ik ineens heel helder: mijn jarenlange geduld was op.
Zhanna was de jongere zus van Vadim.
Toen we trouwden, was zij zesentwintig jaar oud, en ik achtentwintig. Al bij onze eerste kennismaking besloot ze dat haar broer de verkeerde keuze had gemaakt.
Zhanna had haar studie filologie afgerond, werkte bij een uitgeverij en sprak langzaam, met zorgvuldig geplaatste klemtonen. Elke gemene opmerking wist ze in zo’n mooie verbale verpakking te steken dat het van buitenaf wel een compliment leek.
— Olya is een uiterst praktische vrouw, — vertelde ze aan familieleden. — Vadik heeft nou juist iemand nodig die al het huishouden op zich neemt. Mannen met een artistieke inborst zijn meestal volkomen hulpeloos in huiselijke zaken.
Desondanks had Vadim niets te maken met de artistieke bohéme.
Hij hield zich bezig met het ontwerpen van ventilatiesystemen, hield van precisie, berekeningen en kon de helft van het weekend doorbrengen met gereedschap in zijn handen.
Maar Zhanna vond het fijn om haar broer voor te stellen als een onbegrepen denker, die door huishoudelijke zorgen naar beneden wordt getrokken.
En in haar wereldbeeld was voor mij de rol weggelegd van de vrouw bij het fornuis.
Een gewone kookster.
Op onze bruiloft trok ze de rand van mijn sluier recht en zei met een zachte glimlach:
— Wat boff jij enorm. Vadik had immers elke willekeurige vrouw kunnen kiezen.
Ik glimlachte toen alleen maar.
Ik wilde op de eerste dag van ons gezinsleven geen ruzie maken met een nieuw familielid.
Na verloop van tijd veranderde die afkeer van conflicten in een permanente verplichting.
Zhanna bekritiseerde mijn kleding, mijn gerechten, mijn werk en zelfs de manier waarop ik praatte. Vadim vroeg me elke keer om haar woorden niet te persoonlijk aan te trekken.
— Ze heeft nu eenmaal geen filter voor haar mond. Zo praat ze tegen iedereen.
Alleen bij anderen was Zhanna geestig en bijtende.
En al haar grappen over mij kwamen altijd op hetzelfde neer: ik ben te eenvoudig, saai en haar geweldige broer onwaardig.
Drie jaar geleden waren we klaar met de verbouwing van ons appartement.
Ik koos zelf de materialen uit, maakte afspraken met de vakmensen, hield de deadlines in de gaten en boende na mijn werk de kamers schoon van bouwstof.
Vadim hield zich volledig bezig met zijn werkkamer en verving meteen de bedrading.
Bij de housewarming kwam Zhanna binnen met een bos bloemen en een dikke catalogus met designinterieurs.
Ze liep langzaam door de woonkamer en bekeek aandachtig de meubels, muren en gordijnen.
— Gezellig, — zei ze tenslotte. — Heel huiselijk.
— Vind je het niet mooi? — vroeg Vadim direct.
— Hoe kom je daar nou bij? Voor een rustig gezinsleven past het prima. Alleen wilde je vroeger meer lucht, vrije ruimte, interessante details. En hier is alles vertrouwd: gordijnen, fauteuils, een dressoir. Olechka heeft haar best gedaan… voor zover haar smaak dat toeliet.
De gasten deden meteen alsof ze heel erg druk waren met de foto’s die tijdens de verbouwing waren gemaakt.
Ik bracht thee en zei rustig:
— Zhanna, als je lucht tekortkomt, kun je naar het balkon gaan. Dat staat open. En de fauteuil is trouwens uitgekozen door Vadim.
Mijn broer moest lachen.
Zhanna perste haar lippen op elkaar.
— Ik bekritiseer helemaal niets. Het is alleen triest om te zien hoe iemand stopt met zich te ontwikkelen.
— Vadim is genoeg ontwikkeld om zelf zowel de fauteuil als zijn vrouw uit te kiezen.
Ze vertrok eerder dan de rest van de gasten.
Op weg naar huis klaagde Zhanna bij haar broer dat ik haar voor paal had gezet waar alle aanwezigen bij waren.
Later probeerde Vadim me uit te leggen dat ik best mijn mond had kunnen houden.
— Waarom mag zij alles zeggen wat in haar opkomt, en mag ik niet antwoorden?
— Omdat jij slimmer bent dan zij.
— Wat een handige logica heb jij zeg.
Hij sloeg zijn armen om me heen en beloofde met zijn zus te praten.
Misschien heeft dat gesprek ook werkelijk plaatsgevonden.
Alleen veranderde er daarna helemaal niets.
Na een tijdje ging onze dochter Alena trouwen.
Tijdens de bruiloft wachtte Zhanna tot het moment dat ik even alleen bij de spiegel in de damesruimte stond.
— Het viel me op hoe de vader van de bruidegom naar je keek, — zei ze. — Het is niet gepast om zo hard te lachen in zijn buurt in de hele zaal. Dat is vervelend voor Vadim.
— Heeft hij dat zelf tegen je gezegd?
— Dit soort dingen bespreek je niet hardop. Die vallen gewoon op.
— Oftewel, je hebt het allemaal zelf verzonnen.
— Olya, niet kwaad worden hoor. Vadim leeft al vele jaren met je samen. Gewoonte houdt nu eenmaal veel in stand. Maar voor een vrouw van jouw leeftijd kan het geen kwaad om te denken aan fatsoen en eigen waardigheid.
Ik sloot mijn lipstick rustig af en stopte hem in mijn tas.
— En voor een vrouw van elke leeftijd is het nuttig om zich niet te bemoeien met een anders huwelijk.
— Ik verdedig gewoon mijn broer.
— Waartegen precies? Dat ik lach?
Zhanna glimlachte hoonlachend.
— Tegen jouw zelfovertuiging. Je bent er immers van overtuigd dat hij nergens heen gaat.
Ik had me gewoon kunnen omkeren en weglopen.
Maar ik was het zat dat het laatste woord steevast aan haar bleef.
— Als Vadim zijn leven wil veranderen, zal hij dat zelf tegen me zeggen. En jij kunt beter eens nadenken waarom geen enkel huwelijk van jou lang heeft standgehouden.
Zhanna blekste onmiddellijk weg.
— Dat is beneden alle peil.
— Beneden alle peil is om tegen mij te zeggen dat mijn man alleen uit medelijden met me leeft.
Daarna hebben we elkaar maandenlang niet gesproken.
Vadim had er zwaar aan, hielp zijn moeder om de beurt met zijn zus en probeerde op andere dagen langs te gaan zodat we elkaar niet zouden tegenkomen.
Hij had het idee dat twee volwassen vrouwen simpelweg te ver waren gegaan in hun wederzijdse wrok.
Al snel veranderden die afzonderlijke bezoeken in weer een nieuwe verplichte familiedienst.
Ik moest van tevoren uitzoeken wanneer Zhanna bij moeder zou zijn, mijn eigen plannen verzetten, koken en opletten dat Vadim niet te laat thuis zou komen.
En Zhanna vertelde vervolgens aan de familie alsof ik haar broer opzettelijk bij de familie vandaan hield.
Welke optie we ook kozen, ik bleek hoe dan ook de schuldige te zijn.
Op een dag zei ik recht voor zijn raap tegen mijn man:
— Ze vernedert me al jarenlang.
— Ik weet dat Zhanka arrogant is. Maar ze doet het niet uit kwaadaardigheid.
— Als iemand je zwakke plek door en door kent en daar al jarenlang precies op slaat, wat maakt het dan nog uit hoe ze haar intenties goedpraat?
Vadim antwoordde niets.
Voor zijn vijftigste verjaardag huurden we een kleine feestzaal af.
Ik wilde vrienden, collega’s en familieleden niet thuis verzamelen, maar op neutraal terrein.
Ik had Zhanna ook uitgenodigd, hoewel we elkaar op dat moment al bijna een half jaar niet hadden gesproken.
— Het is tenslotte mijn zus, — herinnerde Vadim me.
— Dat weet ik. Precies daarom is er een uitnodiging naar haar gestuurd.
De eerste paar uur verliepen inderdaad rustig.
Zhanna zat naast haar moeder, maakte foto’s met haar nichtje en kwam nauwelijks bij mij in de buurt.
Na het warme eten stond ze op van tafel met een glas in haar hand en legde ze haar hand op de schouder van haar broer.
— Vadik, jij viel al vanaf je kinderjaren uit de toon. Het was je altijd te krap binnen de kaders van een gewoon werk en een gewoon huis. Je kon dingen verzinnen, creëren en andere mensen meetrekken. Heel jammer dat het leven je zo weinig ruimte heeft gelaten.
Vadim haalde meteen haar hand van zijn schouder.
— Zhanna, dat is nergens voor nodig.
Ze draaide zich om naar de gasten en glimlachte.
— Ik heb het over zijn enorme geduld. Mijn broer draagt al vele jaren een huishouden op zijn schouders dat hij zelf nooit heeft gekozen. Ja, naast hem staat een betrouwbare en hardwerkende vrouw. Maar betrouwbaarheid en echte nabijheid zijn twee heel verschillende dingen. Ik wil proosten op het moment dat Vadik zich ooit weer herinnert wie hij vroeger was.
Aan tafel ging geen enkel glas omhoog.
— Tot hier toe, — zei Vadim streng. — Ga zitten.
— Ik wens je alleen maar geluk.
— Nee. Waar iedereen bij is, heb je mijn vrouw vernederd.
Ik had moeten zwijgen en hem moeten laten uitspreken. Voor het eerst in al die jaren hield Vadim zijn zus openlijk tegen en probeerde hij haar zoveelste uitbarsting niet goed te praten met zijn gebruikelijke opmerking over haar moeilijke karakter.
Maar Zhanna keek me recht aan en haalde onverschillig haar schouders op.
— Als Olya in mijn woorden een belediging heeft gehoord, betekent dat dat ze zelf heel goed begrijpt waar ik het over heb.
Ik stond langzaam op van tafel.
— Wat een prachtige toast, Zhanna. Vooral uit de mond van iemand die we jarenlang hebben gesteund, zowel met geld als met onze eigen tijd.
— Olya, maak geen bazaar van dit feest.
— En ik heb volgens jou soms niet het recht om te antwoorden?
Ik draaide me om naar de gasten.
— Een paar jaar geleden besloot Zhanna een klein vertaalbureau te openen. Ze huurde een pand, kocht apparatuur, en na een paar maanden stopte ze met het betalen van de huur. De eigenaar eiste dat de schuld werd afbetaald. Vadim wilde toen een lening afsluiten, maar het benodigde bedrag werd betaald door mij. Dat waren mijn eigen spaarcenten, die ik opzij had gezet voor de verbouwing van het appartement.
Zhanna zette haar glas hard op tafel.
— Je gaf het geld aan je broer, niet aan mij.
— Zodat hij juist jouw schuld kon aflossen.
— En nu ga je de rest van je leven elke uitgegeven munt blijven oprakelen?
— Ik heb helemaal niets opgeteld, totdat jij mij neerzette als iemand die alleen maar je broer bedient.
Vadim stond ook op.
— Olya, genoeg.
Ik hoorde de smeekbede in zijn stem om te stoppen.
Maar Zhanna lachte al kort op.
— Zie je wel? Zelfs Vadim begrijpt hoe laag je nu zakt.
Na die woorden besloot ik niet te stoppen.
— Toen jullie moeder dagelijkse zorg nodig had, vonden Vadim en ik een verzorgster en betaalden we haar werk. Jij kwam op zondag langs, maakte foto’s van de bloemen die op tafel stonden en vertelde daarna aan kennissen hoe toegewijd je voor mama zorgde. Toen Vadim lang moest revalideren na een operatie, stuurde jij berichtjes met adviezen. En ik was degene die thuis naast hem stond. Niet omdat ik zijn huishoudster was. Maar omdat ik zijn vrouw ben.
— Dat geeft je nog steeds niet het recht om mij te vernederen, — siste Zhanna.
— En het feit dat je de zus van Vadim bent, geeft jou niet het recht om mij te vernederen. Tweeëntwintig jaar lang heb je iedereen aangepraat dat ik niet bij hem pas. Vandaag heb je dat herhaald waar de gasten bij waren. Nu hebben ze ook de andere kant van dit familieverhaal gehoord.
Zhanna greep haar handtas.
— Vadik, ga je echt toestaan dat ze me door het slijk haalt?
Hij stond tussen ons in en hield de rugleuning van een stoel stevig vast met zijn vingers.
— Je hebt dit allemaal zelf uitgelokt. Ik heb je gevraagd om te stoppen en te gaan zitten. Ga weg, Zhanna. Ik ben het zat. Eerlijk waar, ik ben het zat.
Dat antwoord had ze duidelijk niet verwacht.
— Dus het is haar uiteindelijk gelukt om je te breken…
— Ga weg, — herhaalde Vadim.
Zhanna draaide zich abrupt om en verliet de zaal.
Meteen daarna stond hun moeder op. Al bij de uitgang gooide ze naar haar zoon dat ze hem niet meer herkende.
In de ruimte bleven de vrienden, collega’s en een paar familieleden achter. Mensen deden hun best om geen oogcontact met ons te maken, omdat ze onvrijwillig getuige waren geworden van een gesprek waar ze niets mee te maken hadden.
Vadim ging weer zitten en legde zijn hand over de mijne.
— Olya is mijn vrouw, — zei hij, zich richtend tot de gasten. — Ik had haar moeten verdedigen en mijn zus veel eerder moeten stoppen. Het spijt me dat deze avond zo is gelopen.
Het feest ging uiteindelijk wel door, maar de oude ongedwongenheid was verdwenen.
Enkele mensen vertrokken na de volgende toast. De allerbeste vrienden bleven tot het einde en hielpen ons met het verzamelen van de cadeaus.
Thuis kregen Vadim en ik voor het eerst serieuze ruzie, niet vanwege zijn zus, maar vanwege onze eigen relatie.
— Ik ben voor jou opgekomen, — zei hij. — Waarom was het nodig om iedereen te vertellen over haar schulden en over de verzorgster voor mama?
— Omdat zij mij opnieuw waar iedereen bij was neerzette als een sloerie naast jou.
— Je had na de eerste zin kunnen stoppen.
— En jij had haar twintig jaar geleden kunnen stoppen.
Hij ging niet in discussie.
Hij ging gewoon in de keuken zitten en keek langdurig naar de uitgeschakelde telefoon die voor hem op tafel lag.
Sinds die avond is er een half jaar verstreken.
Zhanna komt niet meer bij ons langs en neemt de telefoontjes van haar broer niet meer op. Tegen familieleden vertelt ze dat ik haar publiekelijk heb bezoedeld vanwege oude financiele hulp die allang vergeten had moeten worden.
De schoonmoeder heeft volledig de kant van de dochter gekozen en ontvangt Vadim nu koeltjes.
Hij blijft zijn moeder desondanks opzoeken, maar keert elke keer neerslachtig en zwijgzaam naar huis terug.
Ons huwelijk is niet gestrand.
Maar we zijn niet ineens gelukkig geworden en we hebben met één gesprek niet al de oude wonden kunnen wissen.
Vadim gaf toe dat hij zich jarenlang had verscholen achter de gemakkelijke vraag om niet op de woorden van Zhanna te letten.
Ik gaf toe dat ik in het restaurant meer had gezegd dan nodig was om mijn eigen waardigheid te verdedigen.
Alena steunde me.
Maar op een dag merkte ze toch op:
— Mam, tante Zhanna heeft zich walgelijk gedragen. Alleen zal het verhaal over haar schulden nu nog veel langer door de familie rondgaan dan die toast van haar.
Ik begreep dat mijn dochter gelijk had.
Zhanna had me publiekelijk vernederd, en ik had daar op dezelfde publiekelijke manier op geantwoord.
Na zoiets is het onmogelijk om zomaar terug te keren naar beleefde zondagslunches, plichtmatige glimlachjes en gesprekken over het weer.
En ik ben niet langer verplicht om aan dezelfde tafel te zitten met een vrouw die jarenlang heeft geprobeerd aan mijn man te bewijzen dat zijn vrouw slechter, simpeler en minder waard is dan hij.
Ik heb geen spijt van wat er is gebeurd.
